Văn học thời Covid-19

      “Thơ chỉ bật ra trong tim ta khi cuộc sống đã tràn đầy.” (Tố Hữu)

      Có thể thấy rằng bên cạnh những phương tiện truyền thông: báo chí, truyền hình,… phát đi những thông tin tuyên truyền, phổ biến, biện pháp chống covid 19 thì văn học cũng sinh sôi trở thành một vũ khí đắc lực. Thật vậy, hầu như mỗi người không chỉ nghe những bài hát  “Ghen cô vy” bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh hay bài  “Đưa Cô Vy đi”, “DIỆT GIẶC CORONA”, “Chung tay phòng chống Corona”,…trên nhiều trang nhạc, thông tin đại chúng mà chúng ta còn được đọc và nghe nhiều tác phẩm văn học với sự đa dạng về thể loại về chủ đề Covid 19.

      Trong thời kì nào văn học cũng đóng vai trò quan trọng nhưng không phải ai cũng nhận thức được điều này. Nhưng ai cũng có thể nhìn thấy rõ sứ mệnh quan trọng của văn học khi con người phải đối mặt với những trận chiến khốc liệt để chống lại chiến tranh, thiên tai hay dịch bệnh. Văn học luôn phản ánh chân thực, ý vị và bồi dưỡng tâm hồn con người, nâng đỡ ước mơ giúp con người lạc quan vào cuộc sống, cùng nhau đoàn kết chiến thắng khó khăn.

“Đối với con người, sự thực đôi khi nghiệt ngã, nhưng bao giờ cũng dũng cảm củng cố trong lòng người đọc niềm tin ở tương lai. Tôi mong muốn những tác phẩm của tôi sẽ làm cho con người tốt hơn, tâm hồn trong sạch hơn, thức tỉnh tình yêu đối với con người và khát vọng tích cực đấu tranh cho lí tưởng nhân đạo và tiến bộ của loài người”. (Sô lô khốp) và “Văn học làm cho con người thêm phong phú, tạo khả năng cho con người lớn lên, hiểu được con người nhiều hơn.” (M.L.Kalinine)

Chính vì nhìn rõ chân lý khoa học ấy, nên Đảng ta đã xác định vai trò của văn hóa, văn học – nghệ thuật, coi đó là động lực quan trọng của sự phát triển xã hội.

Văn kiện Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành Trung ương khóa VIII đã ghi rõ: “Nhiệm vụ của văn hóa, văn nghệ nước ta là góp phần xây dựng con người Việt Nam về trí tuệ, đạo đức, tâm hồn, tình cảm, lối sống, có nhân cách tốt đẹp, có bản lĩnh vững vàng, ngang tầm sự nghiệp đổi mới”.

Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII, trong Cương lĩnh xây dựng đất nước, Đảng cũng đã đề ra những tiêu chuẩn cơ bản của con người Việt Nam thời kỳ mới, là người “có ý thức làm chủ, ý thức trách nhiệm công dân, có tri thức, có sức khỏe và lao động giỏi, sống có văn hóa và tình nghĩa, giàu lòng yêu nước và tinh thần quốc tế chân chính”.

Nghị quyết Trung ương V về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” cũng như nghị quyết của Hội nghị Trung ương lần thứ 10 (khóa 9) đã đúc kết các giá trị cốt lõi của con người Việt Nam (cần có) cần phải được thể hiện thành những mẫu sống trong các nhân vật của văn chương hiện tại.

Nghị quyết 33 ngày 9-6-2014 cũng đã “Hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam để phát triển nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật, đề cao trách nhiệm yêu nước, tự hào dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của mỗi người đối với bản thân mình, với gia đình, cộng đồng, xã hội và đất nước”, định hướng phát triển năng lực, phẩm chất được định hướng đổi mới ở tất cả các môn học, cấp học đặc biệt là môn Ngữ văn.

Trong thời gian chống dịch, chúng ta có thời gian để tìm hiểu thêm nhiều tác phẩm văn học và cũng là lúc nhiều áng thơ, truyện,… ra đời với nhiều đề tài mà đặc biệt là đề tài về dịch bệnh đang hoành hành. Không chỉ phản ánh với phong cách dí dỏm mà nhiều tác phẩm còn khơi gợi ở mỗi người ý thức và trách nhiệm đối với xã hội, tình thương với con người, sự biết ơn với những người góp của, góp công thậm chí đặt bản thân vào khó khăn, nguy hiểm vì cộng đồng.

Vài tháng nay, khi dịch Covid hoành hành, lập tức xuất hiện khá nhiều thành ngữ, tục ngữ mang tính thời sự (Phát xít như con Covid), ca dao (Cúi đầu dâng nén hương xa/ Quốc Tổ phù hộ nước nhà an yên/ Đẩy lùi Covid khắp miền/ Con dân về với Tổ hiền Hùng Vương), truyện cười (Corona giống gì), vè (Yêu Tổ quốc/ Yêu đồng bào/ Ngồi một chỗ/ Đừng lao xao/ Chỉ ước ao/ Mau hết dịch/ Đừng rậm rịch/ Mua tích trữ/ Nghe tin dữ/ Hãy bình tâm/ Cứ âm thầm/ Giữ sức khỏe).

Áp sát cuộc sống, những tác phẩm văn học dân gian đã phản ánh một cách vô cùng sinh động bức tranh toàn cảnh của xã hội thời Covid với những nỗi lo trĩu nặng (Nghe tiếng ho lo hơn nghe tiếng súng). Nhịp điệu sống bỗng như chậm lại, nhu cầu con người trở nên tối giản: Chẳng mong sung sướng cao sang/ Chỉ mong cuộc sống bình an mỗi ngày.

Văn học dân gian cũng cho thấy sự nhanh nhạy (Vạn sự như Lào), tài ứng phó, cách tư duy, bản lĩnh, kinh nghiệm ứng xử của một dân tộc luôn phải đối diện với chiến tranh, thiên tai và dịch bệnh: Tiếng hát át tiếng ho; Chống giặc thì phải xông pha/ Chống dịch thì phải ngồi nhà nhớ không?

Bao trùm trong toàn bộ văn học dân gian thời Covid là tinh thần chống dịch như chống giặc. Tin tưởng vào chủ trương sáng suốt của Đảng và Chính phủ, đặt quyền lợi cộng đồng lên trên hết, toàn dân một ý chí cùng nhau quyết tâm vượt qua đại dịch; chung sức, đồng lòng, nguyện sẻ chia khó khăn với những người ở tuyến đầu chống dịch: Thương Chính phủ, thương ngành y/ Thương người lính chống cô vi đêm ngày/ Chúng ta cố gắng chung tay/ Chớ quên phòng dịch ở ngay trong nhà.

Rõ ràng, nhờ phát huy tối đa sức mạnh của một sân chơi văn hóa mang tính dân chủ cao, nhờ biết tận dụng được ưu thế của công nghệ hiện đại, văn học dân gian đã nhanh chóng trở thành một kênh truyền thông ích dụng, hấp dẫn với những đóng góp độc đáo và hiệu quả cho chiến dịch chống dịch Covid hôm nay.

Mặt khác, do tận dụng thời gian rảnh rỗi, lực lượng trí thức có nhiều điều kiện để tham gia vào quá trình sáng tạo và tiếp nhận vì thế văn học dân gian đã phát triển nhanh hơn cả về số lượng và chất lượng; chất trí tuệ, chất hài không ngừng được gia tăng.

Riêng cái tên Covid viết tắt, sang tiếng Việt đã được cắt nghĩa một cách đầy sáng tạo: COVID = Cắt giảm chi tiêu + Ổn định cuộc sống + Vệ sinh sạch sẽ + Ít tụ tập + Đầu tư sức khỏe và trí tuệ.

Còn truyện cười Nước nào thoát được tử thần lại cho thấy cơ sở và niềm tin vững chắc sẽ chiến thắng đại dịch của dân tộc chúng ta. Truyện kể rằng:

Một con tàu đi trên đại dương giữa lúc sóng to gió lớn, có nguy cơ bị đắm. Mọi hành khách hoảng sợ kêu cứu. Tử thần hiện lên và nói:

– Các ngươi nghe đây. Nếu kẻ nào ném vật gì đó xuống biển mà ta không thể tìm thấy thì kẻ đó sẽ được sống.

Hành khách người Ý ném chiếc kim xuống biển. Thần nhanh chóng tìm thấy. Hành khách người Ý phải chết.

Hành khách người Mỹ ném xuống biển sợi tóc. Thần cũng tìm thấy ngay. Hành khách người Mỹ không được cứu.

Hành khách người Trung Quốc ném tay không. Thần phát hiện phạm luật nên không thể không chết.

Hành khách người Việt bình tĩnh ném một vật khá to hình tròn xuống nước. Thần lặn xuống mò mãi, mò mãi vẫn không thấy, bèn hỏi:

– Mày vừa ném gì vậy?

– Tôi ném viên C sủi.

– Siêu quá! Tao chịu mày!

Thế là như tử thần đã hứa, hành khách người Việt được thoát tử.

Điều cần bàn là cách chuyển tải những nội dung mang tính thời sự, thiết thực cho chiến dịch chống Covid của văn học dân gian rất độc đáo: hài và hóm, sinh động và ích dụng. Nhìn chung tiếng cười trong văn học dân gian thời Covid nghiêng về tính giải trí, nhằm giúp con người giảm stress, giảm bớt áp lực khi phải đối diện với đại dịch đáng sợ: Phát xít như con Covid (thành ngữ), Đứa nào tính trốn cách ly/ Bà cho một phát, hết đi hết bò (ca dao), Nhầm vợ (truyện cười)… Khá nhiều tiếng cười khôi hài kiểu nói vần vè: Tôi là Lê Phương Liên/ Tôi vẫn sống bình yên/ Ăn vừa và ngủ đủ/ Tinh thần vẫn vô biên… Hay Tôi là Sường/ Năm trên giường/ Không ra đường/ Miễn lên phường… Hay trong truyện cười Nhầm vợ: Một anh chồng chở vợ ra siêu thị mua đồ. Giữa thời Covid ai cũng đeo khẩu trang kín mít. Lúc lâu sau thấy một người phụ nữ khệ nệ xách hàng ra và nhảy lên ngồi sau xe mình, người chồng nọ bèn nổ ga phóng ngay về nhà. Đến khi dừng xe cả hai mới biết là họ đã bị nhầm.

Cùng với các nhà thơ cả nước, những người yêu thơ từ thực tiễn cuộc sống họ lại nảy ra những vần thơ sinh động, dễ đi vào lòng người. Nhà thơ Lê Na, Hội Văn học – Nghệ thuật tỉnh mấy ngày nay không bước chân ra khỏi nhà. Ông phụ giúp vợ cơm nước, trông cháu. Thời gian rảnh ông lại lao vào sáng tác thơ theo chủ đề “chống dịch như chống giặc”. Bài thơ “Làng mùa chống dịch Covid-19” của nhà thơ Lê Na ra đời trong hoàn cảnh đó.

Bài thơ có đoạn: “Tháng ba dài hơn chiếc đòn gánh/Thung thăng làng quẩy nắng ra đồng/Trẻ con phố về chơi với đất/Cây khế vườn đủng đỉnh tím vào bông/Bên khóm hồng cần mẫn vài chú ong/Chẳng hay biết phố phường đang nhao nhác/Cả nước gồng mình lên “chống dịch như chống giặc”/Chuyện cách ly, khẩu trang, chữa trị, uống ăn…”.

Nhà thơ Tạ Bá Hương, Phó Chủ tịch Hội Văn học -Nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang cho biết, thời gian qua Báo Tân Trào nhận được nhiều bài thơ về đề tài Covid-19. Điều đó khẳng định các nhà thơ, những người yêu thơ trên địa bàn tỉnh luôn bám sát hơi thở cuộc sống. Bài “Làng mùa chống dịch Covid-19” của nhà thơ Lê Na với ngôn từ giản dị, nhẹ nhàng, giàu hình tượng đã lột tả bức tranh quê ở thời điểm tháng ba. Tháng ba thật đẹp khi cả “làng quẩy nắng ra đồng”, rồi “hoa khế, hoa hồng, chú ong”. Bên cạnh sự bình yên của làng quê đó, thì phố phường, cả nước đang gồng mình “chống giặc Covid-19”. Và chuyện trẻ con trên phố được gửi về ông bà ở quê tránh dịch tương đối nhiều. Những trò chơi dân gian ở làng quê như “chơi với đất” khiến lũ trẻ thích thú, hồn nhiên, trong trẻo hơn.

Tác giả Hồ Ngọc Diệp sáng tác bài thơ “Giặc dịch vây không cản được chân em” có đoạn: “Không đến lớp, lòng em bâng khuâng/Phải giảng bài nhờ đến những dòng trực tuyến/Đến với học sinh như cùng chung trận chiến/Từng giờ, từng giờ, bao xao xuyến, xốn xang/Hỡi em người thầy giáo nhân dân/Trận tuyến hôm nay em là người chiến sỹ/Bao học sinh vẫn trưởng khôn trí tuệ/Giặc dịch vây, không cản được chân em”.

Bài thơ bám sát chủ đề “học sinh nghỉ học tránh dịch”. Nhưng dịch thì không biết bao giờ mới lui. Cả xã hội, nhà trường, phụ huynh lo lắng. Nhiều em học sinh cuối cấp còn phải ôn luyện để thi. Trong tình cảnh đó “cái khó lại ló cái khôn”, ngành Giáo dục khuyến khích các trường dạy học online. Phương pháp này thiết thực và có hiệu quả, vì vừa giúp học sinh ôn luyện kiến thức, vừa giúp tránh tụ tập đông người, hạn chế dịch bệnh lây lan. Do đó, để đưa kiến thức đến với học trò, dịch đã “không cản được chân em” – người giáo viên nhân dân.

Theo Hội Văn học – Nghệ thuật tỉnh, trong thời gian tới đang và sẽ có nhiều tác giả “nung nấu” về đề tài này, nhất là từ khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng kêu gọi đồng bào, đồng chí, chiến sỹ cả nước và đồng bào ta ở nước ngoài, hãy đoàn kết một lòng, thống nhất ý chí và hành động… để chiến thắng dịch Covid-19. Lúc này mỗi nhà thơ, người yêu thơ cũng là một “chiến sỹ” trên mặt trận tuyên truyền, cổ vũ nhân dân phòng, chống dịch bệnh./.

Bài thơ đặc biệt về dịch Covid-19 viết cho học trò, ca ngợi đất nước trong cuộc chiến chống dịch Covid-19 của cô Chu Ngọc Thanh, giáo viên Trường THCS Hùng Vương (Gia Lai), khiến cộng đồng mạng xúc động, yêu thích.

Bài thơ đặc biệt về dịch Covid-19 của cô Thanh được chia sẻ trên hàng loạt Fanpage của cộng đồng giáo viên, học sinh cùng nhiều trang cá nhân. Trong đó, nhiều người cho biết đã chảy nước mắt khi đọc bài thơ.

Trên các diễn đàn, bài thơ cũng nhận được hàng loạt bình luận. Trong đó, cô Hương Thủy, một giáo viên tại Đắk Lắk, bình luận: “Cảm ơn cô về những dòng thơ hay đầy ý nghĩa nhân văn nói về dân tộc Việt Nam ta. Mình tự hào và hạnh phúc nhất được sinh sống trên đất nước mình”.

Còn cô giáo Nhung Cao thì viết: “Đọc mà cảm động rơi cả nước mắt. Không biết nói sao chỉ biết cảm ơn đồng nghiệp đã thay lời muốn nói”.

Xin đăng vài dòng thơ đặc biệt về dịch Covid-19 của cô Chu Ngọc Thanh:

Đất nước ở trong tim

Đất nước mình bé nhỏ vậy thôi em

Nhưng làm được những điều phi thường lắm

Bởi hai tiếng nhân văn được cất vào sâu thẳm

Bởi vẫn giữ vẹn nguyên hai tiếng đồng bào.

Em thấy không? Trong nỗi nhọc nhằn, vất vả, gian lao

Khi dịch bệnh hiểm nguy đang ngày càng lan rộng

Cả đất nước mình cùng đồng hành ra trận

Trên dưới một lòng chống dịch thoát nguy.

Với người láng giềng đang lúc lâm nguy

Đất nước mình không ngại ngần tiếp tế

Dù mình còn nghèo nhưng mình không thể

Nhắm mắt làm ngơ khi ai đó cơ hàn.

Với đồng bào mình ở vùng dịch nguy nan

Chính phủ đón về cách ly trong doanh trại

Bộ đội vào rừng chịu nắng dầm sương dãi

Để họ nghỉ ngơi nơi đầy đủ chiếu giường.

Cô giáo muốn nhắn gửi tới các em học sinh về hình ảnh của đất nước ta trong cuộc chiến chống lại dịch bệnh với sự vào cuộc của cả nước, với sự hy sinh cao cả của đội ngũ y bác sĩ, với sự thận trọng đầy trách nhiệm của tất cả mọi người… 

Có thể thấy từ ngàn xưa ông cha ta đã để lại một truyền thống quý báu khẳng định vai trò của văn học – nghệ thuật trong xây dựng cốt cách, bản lĩnh, nhân phẩm của con người Việt Nam ta. Qua bao thử thách của chiến tranh và lịch sử, cha ông ta đã đúc kết, tạo ra, và bằng những điển hình nghệ thuật, nuôi dưỡng nhân cách con người Việt Nam một cách sâu sắc và đầy sức hấp dẫn. Văn học sẽ mãi là nguồn nuôi dưỡng tâm hồn, ý chí chiến thắng của con người trên mọi mặt trận, dù là mặt trận dịch bệnh Covid-19 đầy rẫy những nguy hiểm, khó khăn.